Trường Chính trị Tôn Đức Thắng Tỉnh An Giang

Một số vấn đề lý luận chung về Nhà nước theo quan niệm của Lênin

04:08 19/04/2017

Vấn đề nhà nước là một trong những vấn đề có tính nhạy cảm và phức tạp nhất, nó thường xuyên bị các học giả tư sản xuyên tạc bản chất thật của nó. Các học giả tư sản cho rằng, nhà nước ra đời như một cơ quan quyền lực độc lập, giữ vai trò trung gian để bảo vệ lợi ích cho các giai tầng trong xã hội. Trên cơ sở kế thừa những quan điểm của Các Mác và Ăngghen mà trực tiếp là tác phẩm "Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và nhà nước" của Ăngghen, Lênin đã phân tích và nêu lên những vấn đề lý luận chung về nhà nước với những vấn đề chính sau đây:

 

     Thứ nhất, về vấn đề nguồn gốc của nhà nước:

 

     Ở nội dung này, Lênin đã trích nhiều trong tác phẩm nói trên của Ăngghen để chứng minh cho nguồn gốc của nhà nước, vì theo Lênin, "Trước tình hình việc xuyên tạc chủ nghĩa Mác trở thành một điều phổ biến chưa từng thấy, thì nhiệm vụ của chúng ta trước hết là phải khôi phục học thuyết chân chính của Mác về nhà nước. Muốn thế, cần phải có một loạt đoạn trích dẫn dài trong chính ngay những tác phẩm của Mác và Ăngghen. Tất nhiên là những đoạn trích dẫn dài ấy sẽ làm cho bản trình bày thành nặng nề và không làm cho nó có tính chất đại chúng. Nhưng tuyệt đối không thể không trích dẫn…. Phải trích dẫn cho thật đầy đủ để người đọc có thể tự mình có một ý niệm về toàn bộ quan điểm của những người sáng lập chủ nghĩa xã hội khoa học, về sự phát triển của những quan điểm ấy, và cũng là để chứng minh bằng tài liệu và vạch rõ việc “chủ nghĩa Cau-xky” hiện đang giữ địa vị thống trị, đã xuyên tạc những quan điểm ấy như thế nào" [2, tr.8], từ đó, Lênin viết gọn lại là: "Nhà nước là sản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được. Bất cứ ở đâu và chừng nào mà, về mặt khách quan, những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được, thì nhà nước xuất hiện. Và ngược lại, sự tồn tại của nhà nước chứng tỏ rằng - những mâu thuẫn giai cấp là không thể điều hòa được" [2, tr.9].

 

     Như vậy, nhà nước không phải xuất hiện ngay từ thời kỳ đầu của lịch sử nhân loại, mà nó là một phạm trù lịch sử, có nghĩa là, nhà nước chỉ ra đời khi có những điều kiện lịch sử nhất định, điều kiện đó không có gì khác hơn là khi xung đột xã hội đã được đẩy lên đến mức "không thể điều hòa" được nữa thì khi ấy nhà nước ra đời. Điều này đã được Ăngghen phân tích một cách tỉ mỉ và đầy thuyết phục trong tác phẩm của mình. Ăngghen từ việc phân tích cở sở kinh tế cho sự tồn tại và tiêu vong của chế độ nguyên thủy đã chỉ ra tính logic tất yếu của sự xuất hiện nhà nước. Qua hai lần phân công lao động xã hội, lần thứ nhất tách chăn nuôi thành một ngành sản xuất riêng và lần thứ hai đã tách thủ công nghiệp ra khỏi nông nghiệp, đã làm cho xã hội xuất hiện một bộ phận người trở nên có nhiều của cải và khoảng cách giữa thành thị và nông thôn ngày càng tăng. Nhu cầu sản xuất, trao đổi hàng hóa đã dần làm cho sự tồn tại của chế độ thị tộc, bộ lạc trở thành lực cản đối với sự phát triển sản xuất. Điều này đã làm cho xung đột xã hội diễn ra ngày càng gay gắt, nó được ví như lưỡi dao sắt bén từ trong lòng xã hội nguyên thủy đã chọc thủng lớp vỏ bọc của chế độ thị tộc, bộ lạc để hình thành nên một xã hội có giai cấp và nhà nước xuất hiện. Và như vậy, “nhà nước quyết không phải là một lực lượng được áp đặt từ bên ngoài vào xã hội …, nhà nước là sản phẩm của xã hội trong một giai đoạn nhất định, nhà nước là sự thừa nhận rằng xã hội đó bị giam hãm trong vòng mâu thuẫn với chính bản thân nó mà không sao giải quyết được; rằng nó bị phân chia thành những cực đối lập không điều hoà mà xã hội đó bất lực không sao thoát ra khỏi. Nhưng muốn cho những cực đối lập đó, những giai cấp có quyền lợi kinh tế mâu thuẫn nhau đó, không đi đến chỗ nuốt nhau và nuốt luôn cả xã hội trong một cuộc đấu tranh vô ích, thì cần phải có một lực lượng tựa hồ như đứng trên xã hội, có thể làm dịu sự xung đột, giữ cho sự xung đột đó nằm trong giới hạn của “trật tự” và lực lượng đó, nảy sinh ra từ xã hội, nhưng lại đặt mình lên trên xã hội và ngày càng trở nên xa lạ với xã hội – chính là nhà nước” [2, tr.9].

 

     Lênin khẳng định, tư tưởng cơ bản của chủ nghĩa Mác nguồn gốc của nhà nước hay vai trò lịch sử và ý nghĩa của nhà nước, đã được diễn đạt một cách hoàn toàn rõ ràng và cô đọng thành hai điểm quan trọng sau:

 

     - Nhà nước là sản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hoà được. Bất cứ ở đâu, hễ lúc nào và chừng nào mà, về mặt khách quan, những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hoà được, thì nhà nước xuất hiện.

 

     - Sự tồn tại của nhà nước chứng tỏ rằng những mâu thuẫn giai cấp là không thể điều hoà được.


     Thứ hai, về đặc trưng của nhà nước:

 

     Nói đến đặc trưng của nhà nước là nói đến sự khác biệt giữa nhà nước với các hình thức tổ chức của thị tộc, bộ lạc, bộ tộc trước đó. Bàn về vấn đề này, Lênin thống nhất với quan niệm của Ăngghen khi cho rằng, nhà nước có hai đặc trưng cơ bản đó là: “đặc trưng thứ nhất của nhà nước là ở chỗ phân chia thần dân của nó theo địa vực. (quản lý dân cư theo lãnh thổ –TG) và đặc trưng thứ hai của nhà nước là sự thiết lập một quyền lực công cộng” [1, tr.253].

 

     Với đặc trưng thứ nhất cho thấy, việc quản lý dân cư có sự khác biệt khá rõ nét so với các tổ chức thị tộc, bộ lạc trước đây. Ở hình thức thị tộc, bộ lạc thần dân chủ yếu phân chia theo dấu hiệu huyết thống, thân tộc và do đó, tính ổn định về lãnh thổ không cao.

 

     Với đặc trưng thứ hai của nhà nước cũng thể hiện sự khác biệt so với trước. Qua nghiên cứu, Ăngghen cho rằng, các hình thức thị tộc, bộ lạc cũng có lực lượng vũ trang nhưng đây là những lực lượng được hình thành một cách tự động và thiếu tính bền vững, trong khi đó, "quyền lực xã hội của nhà nước được thể hiện qua các lực lượng vũ trang chuyên nghiệp - quân đội thường trực, cảnh sát và gồm cả nhà tù và đủ loại cơ quan cưỡng bức khác nữa, mang tính phức tạp và kỷ luật cao" [2,tr.13]. Để duy trì hoạt động của bộ máy nhà nước cần có sự đóng góp của nhân dân, đó chính là thuế má. Như vậy, đặc trưng thứ hai này là đặc trưng cơ bản của nhà nước, nó là cơ sở để nhà nước tồn tại và duy trì sự áp bức bóc lột của giai cấp thống trị đối với các giai cấp khác trong xã hội.

 

     Thứ ba, về bản chất giai cấp của nhà nước:

 

     Từ việc phân tích một cách logic, chặt chẽ và khoa học về tính tất yếu của sự ra đời nhà nước, Lênin cũng chỉ ra bản chất giai cấp của nhà nước. Chứng minh điều này Lênin đã viện dẫn quan điểm của Mác: “nhà nước là một cơ quan thống trị giai cấp, là một cơ quan áp bức của một giai cấp này đối với một giai cấp khác” [2,tr.10]. Theo đó, Lênin cho rằng; “nhà nước là cơ quan thống trị của một giai cấp nhất định, giai cấp này không thể nào điều hoà được đối với đối phương (với giai cấp chống lại nó), và “Nhà nước là một bộ máy đặc biệt phục vụ cho giai cấp này đàn áp giai cấp khác” [2,tr10].

 

     Từ luận điểm này, Lênin đã chỉ ra sự xuyên tạc chủ nghĩa Mác của các học giả tư sản. Theo họ, “trật tự” ấy chính là điều hoà giai cấp chứ không phải là sự áp bức của một giai cấp này đối với một giai cấp khác, và làm dịu xung đột giai cấp là điều hoà chứ không phải là tước bỏ những phương tiện và thủ đoạn đấu tranh của giai cấp bị áp bức. Tuy nhiên, luận điểm này đã bị Lênin phản bác thông qua viện dẫn quan điểm của Mác rằng: "nếu có thể điều hoà được giai cấp thì nhà nước không thể xuất hiện và cũng không thể đứng vững được" [2,tr.10]. Như vậy, theo quan điểm của Lênin, không có nhà nước phi giai cấp với bản chất là công cụ điều hòa mâu thuẫn xã hội mà nhà nước chính là công cụ trấn áp của giai cấp thống trị về mặt kinh tế trong xã hội có giai cấp đối kháng. Tuy nhiên, Lênin cũng cho rằng, có trường hợp ngoại lệ, đó là trường hợp đấu tranh giai cấp tạo ra thế cân bằng lực lượng, làm cho nhà nước như đứng độc lập ở giữa hai giai cấp và cũng khẳng định, "đó chỉ là tạm thời mà thôi" [2,tr.16].

 

     Thứ tư, về tương lai của nhà nước:

 

     Như đã trình bày ở vấn đề về nguồn gốc của nhà nước, Lênin thống nhất với Ăngghen khi coi nhà nước là một phạm trù lịch sử. Điều này có nghĩa nhà nước chỉ có thể ra đời trong những điều kiện lịch sử nhất định, đó chính là có sự phân chia giai cấp và những mâu thuẫn giai cấp "không thể điều hòa được" thì khi ấy, nhà nước xuất hiện. Và cũng vì vậy, nhà nước đến lúc nào đó rồi sẽ mất đi khi giai cấp không còn nữa. Chứng minh điều này, Lênin trích câu nói nổi tiếng của Ăngghen rằng: Giai cấp mất đi thì nhà nước cũng không tránh khỏi mất theo. Cái xã hội biết tổ chức nên sản xuất theo phương thức mới, trên cơ sở một sự liên hợp tự do và bình đẳng giữa những người sản xuất, sẽ đem toàn thể bộ máy nhà nước xếp vào nơi dành riêng cho nó lúc ấy: vào viện bảo tàng đồ cổ, bên cạnh cái sa kéo sợi và cái rìu bằng đồng" [2,tr.19]. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý thêm về vấn đề mất đi của nhà nước. Các quan điểm vô chính phủ cho rằng nhà nước mất đi thông qua việc "xóa bỏ" mang tính chủ quan của con người, thì trái lại, theo Lênin, sự mất đi của nhà nước chính là sự "tiêu vong" hay sự biến dần" do sự phát triển khách quan của quá trình sản xuất vật chất tạo nên "và nhà nước biến dần ấy chính là nhà nước vô sản, nhà nước chuyên chính vô sản" [2, tr.23].

 

     Tóm lại, sự xuất hiện và tồn tại của nhà nước là một vấn đề trung tâm của chính trị, nó trở thành một trong những dấu hiệu đặc trưng, một trong những dấu hiệu căn bản nhất để nhận diện xã hội chính trị đã ra đời như thế nào trong lịch sử. Nghiên cứu những vấn đề lý luận chung về nhà nước theo quan niệm của Lênin không chỉ giúp chúng ta hiểu được nguồn gốc, bản chất, đặc trưng cũng như tương lai của nhà nước trong lịch sử. Mà hơn hết, thông qua việc nghiên cứu, tìm hiểu sự ra đời, tồn tại và "tiêu vong" của nhà nước giúp chúng ta vận dụng có hiệu quả vào thực tiễn. Việt Nam đang trong tiến trình đổi mới đất nước, chúng ta đang phấn đấu xây dựng hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân thì việc nghiên cứu vấn đề lý luận chung về nhà nước theo quan niệm của Lênin sẽ là cơ sở lý luận khoa học và là nền tảng để xây dựng hoàn thiện được nhà nước ta trong thời gian tới.

TÀI LIỆU THAM KHẢO


1. C.Mác và Ph.Ăng-ghen Toàn tập, t.21.,Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995.

2. V.I.Lênin Toàn tập, t.33, Nxb. Tiến bộ, Mát-xcơ-va, 1976.

3. Giáo trình Trung cấp lý luận chính trị - hành chính, Nxb Lý luận Chính trị, Hà Nội, 2014.

 

Dương Xuân Dũng - Khoa lý luận Mác-Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh 

các tin khác