Trường Chính trị Tôn Đức Thắng Tỉnh An Giang

“Chủ nghĩa Mác”, “Chủ nghĩa Lênin”, “Chủ nghĩa Mác – Lênin”

07:16 20/04/2017

Trong giảng dạy lý luận chính trị nói riêng, quá trình công tác nói chung, chúng ta rất hay sử dụng thuật ngữ “Chủ nghĩa Mác – Lênin”. Không khó để lý giải bởi đó là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của toàn Đảng và toàn dân tộc ta trong gần một thế kỷ qua; là lý luận khoa học soi đường thắng lợi của cách mạng Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản trong hơn 80 năm qua và sẽ tiếp tục như vậy mãi mãi sau này.

Trong giảng dạy lý luận chính trị nói riêng, quá trình công tác nói chung, chúng ta rất hay sử dụng thuật ngữ “Chủ nghĩa Mác – Lênin”. Không khó để lý giải bởi đó là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của toàn Đảng và toàn dân tộc ta trong gần một thế kỷ qua; là lý luận khoa học soi đường thắng lợi của cách mạng Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản trong hơn 80 năm qua và sẽ tiếp tục như vậy mãi mãi sau này. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, người cán bộ, đảng viên tiếp xúc với thuật ngữ “Chủ nghĩa Mác”, “Chủ nghĩa Lênin” và không biết giữa hai thuật ngữ này với thuật ngữ “Chủ nghĩa Mác – Lênin” là một hay là ba; tại sao đã có thuật ngữ “Chủ nghĩa Mác – Lênin” rồi mà lại còn xuất hiện thuật ngữ “Chủ nghĩa Mác”, “Chủ nghĩa Lênin”. Trong thực tế giảng dạy trung cấp lý luận chính trị - hành chính, đã có học viên nêu thắc mắc này với giảng viên. Có những giải thích ngộ nhận một cách xuề xòa, cảm tính rằng ba thuật ngữ này là một, do cách dùng từ mà thôi. Có những giải thích đã xác định đây là ba thuật ngữ có nội hàm khác nhau nhưng khác nhau như thế nào và lịch sử ra đời ra sao thì không đề cập đến. Điều này dẫn đến sự chưa thống nhất cách hiểu đúng, hiểu đủ về nội hàm và lịch sử ra đời của ba thuật ngữ này.

 

     Có thể khẳng định chắc chắn rằng nội hàm và lịch sử ra đời của ba thuật ngữ này là khác nhau mặc dù có sự tương đồng, kế thừa, bổ sung, phát triển của cái ra đời sau so với cái ra đời trước, cụ thể:

 

     - Thuật ngữ “Chủ nghĩa Mác”

 

     Trong 3 thuật ngữ nêu trên, “Chủ nghĩa Mác” ra đời sớm nhất. Mặc dù tên “Mác” xuất hiện trong thuật ngữ này nhưng đó không phải là sản phẩm của ông. Sinh thời, Mác chưa bao giờ có suy nghĩ lấy tên mình đặt cho học thuyết do ông khởi xướng và cùng với Ăngghen xây dựng. Phẩm chất của một nhà khoa học, nhà cách mạng chân chính có thể là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến điều đó. Xuyên suốt quá trình sáng tạo và phát triển học thuyết, Mác lao động với trách nhiệm, sứ mệnh của một nhà khoa học chân chính tâm huyết sự nghiệp giải phóng loài người. Ở Mác hoàn toàn không có suy nghĩ sáng tạo học thuyết để lưu danh cá nhân, trái lại mục đích của sự sáng tạo ấy chỉ có thể là soi đường cho sự nghiệp giải phóng nhân loại. Mác nghiêng về sử dụng thuật ngữ “Chủ nghĩa xã hội khoa học” để nói về học thuyết của ông hơn. Với cách gọi này có thể thấy Mác lấy hạt nhân trong nội dung lý thuyết của mình để đặt hơn là sử dụng tên của người sáng lập.

 

     Sau khi Mác qua đời (1883), thực tiễn phong trào công nhân đòi hỏi phải có một học thuyết làm ngọn cờ tư tưởng lý luận. Trong bối cảnh đó, người đồng chí thân thiết cùng với Mác xây dựng và phát triển học thuyết - Ăngghen (1820 – 1895) – đã nêu lên thuật ngữ “Chủ nghĩa Mác” với tính cách là một học thuyết nhằm dẫn dắt sự nghiệp cách mạng. Bản thân Ăngghen đã xác nhận: Nếu không có Mác thì lý luận thật khó mà được như ngày nay. Vì vậy, lý luận đó mang tên của Mác là điều chính đáng. Với thuật ngữ này, Ăngghen vừa thể hiện sự tôn vinh của mình đối với Mác, ghi nhận vai trò chủ đạo của Mác đối với học thuyết, đồng thời Ăngghen cũng làm tròn trách nhiệm lãnh tụ của phong trào công nhân khi thực tiễn phong trào này đang đặt ra yêu cầu bức thiết phải có học thuyết với một tên gọi cụ thể làm nền tảng tư tưởng, lý luận soi đường. Mặt khác, thông qua thuật ngữ này, Ăngghen cũng thể hiện phẩm chất cao đẹp, sự khiêm tốn của một nhà cách mạng chân chính giống như Mác đương thời khi không để tên mình vào cùng với Mác. Thuật ngữ ấy cũng gián tiếp cung cấp một cách hiểu trong quan niệm mà sau này, năm 1913, Lênin đã có lần nêu ra định nghĩa một cách ngắn gọn: “chủ nghĩa Mác là hệ thống các quan điểm về học thuyết của Mác”.

 

     Như vậy, thuật ngữ “Chủ nghĩa Mác” ra đời là một đòi hỏi của lịch sử phong trào công nhân thế giới, trước hết là Châu Âu, sau khi Mác qua đời và Ăngghen được ghi nhận chính thức là người nêu lên.

 

     - Thuật ngữ “Chủ nghĩa Lênin”

 

     Sự ra đời của thuật ngữ “Chủ nghĩa Lênin” có nhiều điểm tương đồng với thuật ngữ “Chủ nghĩa Mác”. Thuật ngữ này cũng không phải do Lênin nêu lên và cũng không phải ra đời khi ông còn sống. Giống như Mác, Lênin (1870 – 1924) cũng không bao giờ nghĩ đến việc lấy tên mình đặt cho hệ thống các quan điểm lý luận mà ông nêu ra. Không lâu sau khi Lênin mất (1924), thuật ngữ này những người lãnh đạo cao cấp trong Đảng Cộng sản Liên Xô sử dụng nhưng chưa rộng rãi. Trước đó, L.Đ.Tơrốtxki (1879-1940) được ghi nhận là người đầu tiên chính thức nêu lên cụm từ “Tư tưởng Lênin”, song dù chưa là hoàn toàn nhưng nhiều ý kiến cho rằng người đầu tiên nêu lên thuật ngữ “Chủ nghĩa Lênin” là G.E. Dinôviep (1883-1936). N.I.Bukharin (1888-1938) là người đánh giá “Chủ nghĩa Lênin” sâu sắc hơn. J.V. Stalin (1879 - 1953) là người chính thức nêu lên, phổ biến rộng rãi và phân tích thuật ngữ “Chủ nghĩa Lênin” đầy đủ nhất. Trong tác phẩm “Về những nguyên lý của chủ nghĩa Lênin”, Stalin quan niệm: “Chủ nghĩa V.I.Lênin là chủ nghĩa C.Mác trong thời đại chủ nghĩa đế quốc và cách mạng vô sản. Nói cho đúng hơn: chủ nghĩa V.I.Lênin là lý luận và sách lược về cách mạng vô sản nói chung, lý luận và sách lược chuyên chính vô sản nói riêng”.

 

     Như vậy, thuật ngữ “Chủ nghĩa Lênin” ra đời ngay sau khi Lênin mất, được sử dụng đầu tiên bởi một số người, trong đó Stalin được ghi nhận là người chính thức nêu, phổ biến và phân tích đầy đủ nhất. Ở Việt Nam, đến thời điểm hiện nay, thuật ngữ này được ghi nhận xuất hiện lần đầu tiên trong tác phẩm Đường Kách Mệnh xuất bản năm 1927 của Nguyễn Án Quốc và theo sự phổ biến tác phẩm này vào trong nước. Trong tác phẩm này, Nguyễn Ái Quốc viết: “Bây giờ học thuyết nhiều, chủ nghĩa nhiều, nhưng chủ nghĩa chân chính nhất, chắc chắn nhất, cách mệnh nhất là chủ nghĩa Lênin”. Tuy nhiên, thuật ngữ này không được sử dụng nhiều vì không lâu sau đó, ra đời thuật ngữ “Chủ nghĩa Mác – Lênin”.

 

     - Thuật ngữ “Chủ nghĩa Mác – Lênin”

 

     Không lâu sau khi ra đời thuật ngữ “Chủ nghĩa Lênin”, một thuật ngữ mới xuất hiện và được sử dụng phổ biến đến ngày nay – “Chủ nghĩa Mác – Lênin”. Đến nay chưa có nhiều nghiên cứu chỉ ra quá trình xuất hiện thuật ngữ này, nhất là những nhu cầu được xem như là cơ sở xuất phát để gắn kết hai thuật ngữ “Chủ nghĩa Mác” và “Chủ nghĩa Lênin” thành “Chủ nghĩa Mác – Lênin”. Vai trò bảo vệ, bổ sung, phát triển của Lênin vào kho tàng học thuyết Mác là một nguyên nhân quan trọng dẫn đến sự gắn kết tên của ông liền sau Mác trong thuật ngữ “Chủ nghĩa Mác – Lênin”. Mặt khác, nhu cầu thống nhất một tên gọi chung để chỉ học thuyết do Mác và Ăngghen sáng lập, Lênin bảo vệ, bổ sung, phát triển không cho phép tồn tại hai thuật ngữ “Chủ nghĩa Mác” và “Chủ nghĩa Lênin” một cách riêng biệt bởi dễ dẫn đến những cách hiểu theo kiểu tách biệt, không thấy được sự tiếp nối, phát triển. Có lẽ thuật ngữ “Chủ nghĩa Mác – Lênin” ra đời trong bối cảnh đó.

 

     Quốc tế Cộng sản tại Đại hội V (từ ngày 17-6 đến ngày 8-7-1924) có nhiệm vụ xây dựng các Đảng cộng sản có tính chất quần chúng, tiếp thu kinh nghiệm Đảng Cộng sản (B) Nga, chú trọng vấn đề dân tộc thuộc địa. Lần đầu tiên tại Đại hội V, thuật ngữ “Chủ nghĩa Mác – Lênin” được sử dụng chính thức, nói lên đầy đủ tầm quan trọng của “Chủ nghĩa Lênin” trong kho tàng lý luận của chủ nghĩa xã hội khoa học. Ở góc độ cá nhân, Stalin được ghi nhận là người giúp cho thuật ngữ “Chủ nghĩa Mác – Lênin” được chính thống hóa và sử dụng rộng rãi ở Liên Xô, sau đó là phong trào cách mạng thế giới. Dưới sự lãnh đạo của Stalin, từ 1938, với việc xuất bản và phát hành rộng rãi cuốn Giáo trình sơ lược lịch sử Đảng cộng sản Liên Xô (B) do Xtalin chủ biên, phạm trù chủ nghĩa Mác - Lênin được sử dụng phổ biến trên thế giới, trước hết trong các đảng cộng sản và công nhân quốc tế.

    

     Theo Từ điển chủ nghĩa cộng sản khoa học do Nhà xuất bản Tiến bộ - Matxcova xuất bản năm 1986, “Chủ nghĩa Mác – Lênin” là “một hệ thống có căn cứ khoa học của các quan điểm triết học, kinh tế, chính trị - xã hội; học thuyết về nhận thức và cải tạo thế giới, về những quy luật phát triển của xã hội, tự nhiên và tư duy con người, về những con đường cách mạng lật đổ chế độ bóc lột và xây dựng chủ nghĩa cộng sản; thế giới quan của giai cấp công nhân và đội tiền phong của nó là các đảng cộng sản và công nhân”. Trong một nghiên cứu khác, nhiều nhà khoa học thể hiện trong các giáo trình liên quan những tiếp cận định nghĩa khác nhau về “Chủ nghĩa Mác – Lênin”:

 

     Thứ nhất, từ giác độ phương pháp luận có thể định nghĩa: chủ nghĩa Mác - Lênin là thế giới quan, phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử do C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin xây dựng nhằm mục đích xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa.

 

     Thứ hai, từ giác độ nội dung có thể định nghĩa: chủ nghĩa Mác - Lênin là hệ thống quan điểm và học thuyết của C.Mác, Ph.Ănggen và V.I.Lênin trong quá trình đấu tranh chống chủ nghĩa tư bản và cải biến xã hội theo con đường xã hội chủ nghĩa.

 

     Thứ ba, từ giác độ phát triển có thể định nghĩa: chủ nghĩa Mác - Lênin là hệ thống quan điểm và học thuyết do C.Mác, Ph.Ănggen, V.I.Lênin sáng lập và được nhiều người, nhiều đảng cộng sản và công nhân thuộc các quốc gia khác nhau, ở các giai đoạn lịch sử khác nhau kế thừa, phát triển hết sức phong phú trong quá trình đấu tranh chống chủ nghĩa tư bản và cải biến xã hội theo con đường xã hội chủ nghĩa trên phạm vi quốc gia và quốc tế.

 

     Thứ tư, từ giác độ hệ tư tưởng có thể định nghĩa: chủ nghĩa Mác - Lênin là thế giới quan, phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử do C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin xây dựng; là hệ thống, quan điểm, học thuyết phổ biến về mọi sự phát triển trong giới tự nhiên, xã hội và tư duy; là hệ thống quan điểm, học thuyết về những vấn đề có tính quy luật của quá trình phát triển của chủ nghĩa tư bản và quá trình chuyển hóa từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản trên phạm vi quốc gia và quốc tế.

    

     Như vậy, các thuật ngữ “Chủ nghĩa Mác”, “Chủ nghĩa Lênin”, “Chủ nghĩa Mác – Lênin” có lịch sử ra đời khác nhau, nội hàm có sự gần gũi, thống nhất nhưng không đồng nhất.

Nguyễn Phương An - Khoa LL MLN, TT HCM

các tin khác