Trường Chính trị Tôn Đức Thắng Tỉnh An Giang

Về khái niệm “tập quyền” trong tổ chức quyền lực Nhà nước

08:41 05/11/2018

     Trong nghiên cứu và giảng dạy về nhà nước nói chung, tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước nói riêng, dễ nhận thấy sự xuất hiện phổ biến của thuật ngữ “tập quyền”. Thuật ngữ này được đề cập nhiều ở cụm từ “phong kiến tập quyền” – một trong những hình thái nhà nước thuộc phạm vi chế độ phong kiến -  và được giải thích một cách đơn giản nhất là quyền lực tập trung về triều đình ở tầm mức cao. Cách giải thích này không sai nhưng còn chung chung và cần được chi tiết hơn.
     “Tập quyền” viết theo tiếng Anh là centralization. Trước hết, thuật ngữ này hầu như được sử dụng phổ biến trong phạm vi của nhà nước, rất ít được sử dụng để nói về tổ chức chính trị - xã hội hay các đảng chính trị. Trong phạm vi của nhà nước, tập quyền thường được nhắc đến như là một nguyên tắc tổ chức quyền lực nhà nước mà quyền lực đó được tập hợp trong chính quyền trung ương mà sự chia sẽ, phân quyền cho chính quyền cấp thấp hơn ở mức thấp. Với cách hiểu này, tập quyền không chỉ là một nguyên tắc tổ chức quyền lực nhà nước mà còn là nguyên tắc quan hệ giữa chính quyền trung ương với các cấp chính quyền thấp hơn.
     Nói tập quyền là tập trung quyền lực vào chính quyền trung ương, nghĩa là những quyền chính yếu và bao trùm được do chính quyền trung ương nắm giữ. Nói nắm giữ ở đây nghĩa là chỉ có chính quyền trung ương mới có những quyền ấy. Chính quyền trung ương có quyền ban hành chính sách và lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý việc chính quyền các cấp thấp hơn thừa hành thực thi chính sách. Trong trường hợp này, đây là mối tương tác giữa ban hành và thực thi, và chính quyền địa phương tồn tại với nghĩa là “cánh tay nối dài” của chính quyền trung ương. Các cơ quan chính quyền địa phương không có quyền chủ động, sáng tạo trong lĩnh vực xây dựng chính sách mà chỉ tuân thủ và phục tùng các quyết định từ trung ương đưa về.
     Ở các nước xã hội chủ nghĩa, nguyên tắc tập quyền được áp dụng với những đặc điểm quan hệ giữa chính quyền trung ương với chính quyền địa phương là quan hệ mang tính thứ bậc trên dưới về mặt hành chính. Chính quyền trung ương có quyền lực lớn, thậm chí bãi bỏ văn bản trái pháp luật của chính quyền cấp dưới; chính quyền cấp dưới không chỉ phải thực thi Hiến pháp, pháp luật mà còn phải thực thi các chỉ đạo, mệnh lệnh của chính quyền trung ương. Rất ít có sự tranh luận, phản bác của chính quyền cấp dưới đối với chính quyền trung ương.
     Chính quyền cấp dưới chính quyền trung ương được tổ chức theo đơn vị hành chính lãnh thổ - tự nhiên với tổ chức bộ máy gần như giống với chính quyền trung ương, tức là có cả cơ quan dân cử - vừa là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương vừa là cơ quan đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân địa phương - và cơ quan chấp hành - vừa là cơ quan chấp hành của cơ quan dân cử cùng cấp (do cơ quan dân cử cùng cấp bầu), vừa là cơ quan hành chính nước ở địa phương. Cơ quan dân cử giám sát cơ quan chấp hành, đồng thời giám sát cả Tòa án và Viện kiểm sát cùng cấp.
     Cách tổ chức này có ưu điểm là hạn chế các nguy cơ làm nảy sinh nạn cục bộ địa phương; đảm bảo tính thống nhất cao trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước; chính quyền trung ương rất thuận lợi trong quản lý, điều hành tổng thể quốc gia. Các vấn đề lớn của đất nước sẽ được huy động thuận lợi để giải quyết. Tuy nhiên, hình thức tập quyền như trên cũng có nguy cơ gây ra tình trạng quyết sách của chính quyền trung ương không sát với tình hình, điều kiện cụ thể của địa phương dẫn đến sẽ có trường hợp chính quyền địa phương buộc phải thực thi mà tính ủng hộ và hăng hái không cao; tính ỷ lại, trông chờ và đổ trách nhiệm của chính quyền cấp dưới cho chính quyền trung ương cũng sẽ dễ diễn ra.
     Tập quyền, cả ở khía cạnh lý thuyết và hình thái tổ chức trong thực tiễn, vẫn luôn là dạng thức tổ chức quyền lực nhà nước được triển khai ở không ít quốc gia. Dù có sự khác biệt song nhìn chung việc tổ chức quyền lực nhà nước theo nguyên tắc tập quyền vẫn có những ưu điểm và hạn chế. Nhận diện để phát huy ưu điểm, khắc phục hạn chế là rất cần thiết cho sự hoàn thiện hơn.

Đỗ Thanh Nhàn - Khoa Nhà nước và Pháp luật

Responsive image
 

 

các tin khác